BİRDEN FAZLA İŞVEREN TARAFINDAN ÖDENEN VE YASAL TAVANI AŞAN SOSYAL GÜVENLİK PRİMLERİNİN İADESİ

Cahit EVCİL * Tarık JAMALİ**


I- KONU
506 Sayılı Sosyal Sigortalar Kanun’una göre sigortalı sayılanlar, bu Kanuna göre sosyal sigorta primi ödemektedirler. Birden fazla işverenden ücret almakta olup, her bir işveren eliyle bünyesinde sigorta primi ödeyen çalışanların, yasal tavan tutarı üzerinden hesaplanan primleri aşan sigorta (işçi payı) prim ödemeleriyle, işsizlik sigortası primlerinin iadesine ilişkin prosedür ve vergisel açıdan yapılması gerekenler bu yazının konusunu oluşturmaktadır.
II- YASAL DÜZENLEME
506 Sayılı Sosyal Sigortalar Kanunu’nun 2. maddesinde “Bir veya birden fazla işveren tarafından çalıştırılanlar bu kanuna göre sigortalı sayılırlar” denilmek suretiyle ister bir işveren, isterse birden fazla işveren tarafından çalıştırılsın, bu kanuna göre sigortalı sayılmayanlar (SSK Md.3) dışında kalanların yine bu Kanun’un 72 ve müteakip maddelerine göre prim ödeme zorunda oldukları hükme bağlanmıştır.
Birden fazla işverenden ücret almakta olan kimselerin bir (veya birden fazla) işveren bünyesinde tavan günlük kazanç üzerinden ödedikleri primleri öne sürerek diğer işveren veya işverenler bünyesinde prim kesintisi yapılmamasını talep etmeye hakları yoktur. Çünkü; Kanun’da bu tür bir uygulamaya olanak veren bir düzenleme bulunmamaktadır. Öte yandan yukarıda yer verilen 2. madde hükmünde “bir veya birden fazla işveren” ifadesine yer verilmek suretiyle her bir işverenin bu Kanun’un 79 ve 80. maddelerine göre ödevleri ayrım yapılmaksızın düzenlenmiştir. Dolayısıyla işverenler çalışandan diğer işverenler bünyesinde kesilen primlerin yasal tavan üzerinden hesaplanan prim tutarını aşmış olmasına bakmaksızın kendi ödedikleri ücretler üzerinden prim hesaplamak ve kanuni süresi içinde yatırmak zorundadırlar.

Birden fazla işverenden ücret almakta olup, her bir işveren bünyesinde mükerrer sigorta primi (işçi payı) ödeyenler, günlük (veya aylık) kazancın üst sınırı üzerinden hesaplanacak prim tutarını aşan ödemeleri iade alabilmektedirler. Konu ile ilgili olarak SSK’nın 78. maddesinin son fıkrası hükmü şu şekildedir:
“Aynı zamanda birden fazla işverenin işinde çalışan sigortalıların ücretlerinden kesilen primler, bu madde uyarınca tespit edilen üst sınır üzerinden hesaplanacak miktarı aşarsa fark, sigortalının müracaatı üzerine hissesi oranında kendisine geri verilir.”
Uygulama, SSK Genel Müdürlüğü’ nün Genelgesi’nde (1) belirtilen açıklamalara göre yapılmaktadır:
Bu genelgeye göre, prim iadesi sigortalının müracaatına bağlıdır. Müracaat olmadan Kurumca re’sen prim iadesi yapılmamaktadır. Müracaat bir dilekçe ile işyerlerinin bağlı olduğu Sigorta Müdürlüğüne, işyerlerinin farklı Sigorta Müdürlükleri’ne tabi olması halinde ise bu Müdürlüklerden herhangi birine yapılır. Başvuru dilekçesine ilgili dört aylık sigorta prim bordrolarının onaylı suretlerinin eklenmesi yapılacak işlemleri kolaylaştıracaktır. Sigorta primleri aylık olarak ve işyeri bazında ödendiğinden dilekçede iadesi istenilen primlerin ait olduğu ayların ve çalışılan işyerlerinin belirtilmiş olmasına dikkat edilmelidir.
506 Sayılı Kanun’un 78. maddesinin son fıkrası gereğince iadesi icap eden primlerin, tabi olduğu zamanaşımı süresi hakkında maddede bir açıklama bulunmamakla beraber söz konusu primlerin, anılan Kanun’un 84. maddesi göz önünde tutularak, tahsil tarihlerinden itibaren 10 sene içerisinde talep edilmesi halinde iadesi yapılmaktadır. Ayrıca, prim iadelerinin yapılabilmesi için aylık ve dört aylık bildirgelerin verilmiş olması yeterli olmayıp, prim ödemelerinin de Kuruma yapılmış olması gerekir. Prim ödemelerini yapmamış olan işverenler bünyesinde iadeye hak kazanılmış olan primlerin çalışana geri verilmesi mümkün değildir. Çalışanların iade talepleri ancak primlerin ödenmesi halinde değerlendirilecektir.
Kanunda belirtilmemiş olduğundan, primlerin iadesi sırasında kanuni faiz hesaplanmayacağı gibi, işveren hissesi primler talep edilmiş olsa dahi, geri verilmeyecektir.
Sigorta primleri brüt kazanç üzerinden hesaplandığından gelir vergisine matrah teşkil etmeyen fark primlerin iade edilmesi ile primlerin tahakkuk ettirildiği ay kazancında, iade edilen prim kadar bir artış meydana geldiğinden, vergi ziyaını önlemek maksadıyla SSK tarafından ilgili Vergi Dairesi’ne bilgi verilmektedir.
III- İŞÇİ İADE TALEP ETTİĞİ HALDE İŞVEREN İADE TALEP EDEMEMEKTEDİR
Yukarıda hükmü verilen 78. maddede, iade hususu sadece sigortalı açısından düzenlenmiştir. Halbuki birden fazla işverenden ücret alan sigortalılar açısından, birden fazla işverenin işveren katkısı söz konusudur. Bu primler, hastalık, analık, malullük, yaşlılık ve ölüm sigortaları primleri olup, işçinin sosyal güvenliğinin teminine yöneliktir (Sadece iş kazaları ve meslek hastalıkları sigortasının durumu farklıdır). Dolayısıyla işveren katkısı olarak alınan tutar da sigortalıyı ilgilendirmektedir. Sigortalı açısından tek (veya birden fazla) işveren bünyesinde tavan (veya taban) günlük kazanç üzerinden ödenen primler ise 506 Sayılı Kanun’un öngördüğü yardımları sağlamaya yeterli olduğuna göre, yasal tavan tutarını aşan işveren katkılarının (iş kazaları ve meslek hastalıkları dışındaki sigorta kollarına ait primlerin) iade edilmemesi anlamlı değildir. Böyle bir iadeye yasal olarak imkan olsa bile hangi işverenin priminin iade edileceği hususu sorun olabilecektir. Zahmetli bir çalışmayı gerektirmekle birlikte eşit oranda prim iadesi şeklinde bir düzenleme yapılabilir. Ancak, bu zorluk primlerin iade edilmemesini haklı göstermez.
IV- YASAL TAVANI AŞAN İŞSİZLİK SİGORTASI PRİMLERİNİN DE İADESİ MÜMKÜNDÜR
Bilindiği gibi, 4447 Sayılı Kanun’un (2) 46-55. maddeleri ile 01.06.2000’den itibaren yürürlüğe girmek üzere İşsizlik Sigortası ihdas edilmiştir. Bu arada, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığınca, “4447 Sayılı İşsizlik Sigortası Kanunu’nun Uygulamasına İlişkin 1 No.lu Tebliğ” yayımlanmıştır (3).
İşsizlik Sigortası; 506 Sayılı Sosyal Sigortalar Kanunu’nun 2. maddesine göre bir hizmet akdine dayanarak bir veya birkaç işveren tarafından çalıştırılan sigortalıları, aynı Kanun’un geçici 20. maddesinde açıklanan sandıklara tabi olan sigortalıları mütekabiliyet esasına dayalı olarak ülkemizde çalışan yabancı işçileri kapsamaktadır.
İşsizlik sigortası primlerinin toplanması yönünden yetkili kurum SSK olduğu için, işverenler diğer sigorta kollarında (iş kazaları ve meslek hastalıkları, hastalık, malullük, yaşlılık, ölüm sigortaları) olduğu gibi, işsizlik sigortası primleri yönünden de SSK’ya bağlı olacaklardır. Primin matrahı, 506 Sayılı Sosyal Sigortalar Kanunu’nun 77. ve 78. maddelerinde belirtilen prime esas aylık brüt kazançlardır. Başka bir anlatımla halen uygulanmakta olan SSK primlerinin matrahı aynı zamanda işsizlik sigortası priminin de matrahıdır. Prime esas matrah aynen diğer sigorta kollarında olduğu gibi ve aynı alt ve üst sınırlara tabidir. İşsizlik sigortası prim nispetleri işçi (sigortalı) için % 2 işveren için % 3’tür. Ayrıca Devlet de % 2 katkıda bulunacak olup bu husus işveren bildirgeleri yönünden önem arz etmemektedir. Bir başka ifadeyle devlet payının işverenlerce hesaplanması ve bildirgelerde gösterilmesi söz konusu değildir.
Tebliğe göre işsizlik sigortası primlerinin hesabı, prim alt ve üst sınırlarının belirlenmesi, prim belgeleri (bildirgeler), primlerin ödenmesi, ödenmeyen primler ve cezalar, yeni işverenlerin sorumluluğu, yersiz alınan primlerin iadesi ve sair hususlarda 506 Sayılı Sosyal Sigortalar Kanun’un ilgili hükümleri uygulanacaktır.
Dolayısıyla birden fazla işveren bünyesinde yasal tavan üzerinden hesaplanan işsizlik sigortası işçi payını aşan tutarda yapılan ödemeler de işçiye iade edilecektir.
V- İADE EDİLEN PRİM TUTARLARI GELİR VERGİSİNE KONU EDİLMELİDİR
Sigortalıya iade edilen prim tutarları gelir vergisine konu edilmelidir. Çünkü; bu primler ücretin hesabı sırasında her işveren bünyesinde ücretten indirim konusu yapılmak suretiyle gelir vergisi dışında kalmıştır. Dolayısıyla iade edilen prim tutarlarının çalışan kimsenin elde ettiği ve üzerinden vergi kesilmemiş gelir niteliğinde olduğu tartışmasızdır. İade edilen prim tutarı bir kamu kurumuna fazla ödenen prim niteliğinde olup, işverence işçiye yapılan bir ödeme değildir. Ancak iade konusu olan primin temelinde yatan ekonomik ilişki ücret olduğundan bu gelirin niteliğinin de ücret olması gerekir.
Olaya işveren açısından baktığımızda, işveren kendisine Kanun’la yüklenen ödevi yerine getirmiş, yasal süresi içinde sosyal güvenlik primini keserek, Devlete ödemiştir. Diğer bir ifadeyle işverenin sorumluluğu, kestiği primi sosyal güvenlik kuruluşuna beyan ve yatırmakla sona ermiştir. Bu sebeple iadeye konu olan prim tutarlarının vergi dışında bırakıldığı iddiası, vergi kesenlerin sorumluluğu açısından söz konusu olamaz. Bundan dolayı işverenler, iadeye konu sigorta primleri sebebiyle vergi ziyaı yarattığı iddiasıyla cezalı tarhiyata hatta tarhiyata konu edilemez. Tarhiyata konu edilemez diyoruz çünkü Kurum tarafından yapılan iade işvereni ilgilendiren bir husus değildir. Kaldı ki işverenin bunu takip etmesi de mümkün değildir.
İade prim tutarlarının işveren bünyesinde vergilendirilmesinin teknik zorlukları da mevcuttur. Bunlardan birincisi işçinin iade prim tutarlarını ne zaman alacağı ve bu sebeple vergisiz kalan tutarların ne zaman tahakkuk ettirileceği sorunudur. Çünkü; iade hakkı kazanan kimselerin iadeyi hangi zamanda alacakları kendilerini ilgilendiren bir konu olup şahsi müracaatlarını gerektirmektedir. İkincisi alınan iade tutarının ne olduğudur. Çünkü; işçi iade aldığı prim tutarlarını işverenlere ayrı ayrı ve yasal tavan tutarlarını dikkate alarak bildirmesi gerekir.
Gerek hukuki gerekse teknik olarak işveren bünyesinde vergilendirilmesi mümkün olmayan iade prim tutarları yıllık beyana konu edilmelidir. Bu husus gelir vergisinde artan oranlılığı bertaraf etmekle birlikte vergilenmemiş bir gelirin vergilenmesi açısından telafi niteliğinde addedilerek müsamaha gösterilmelidir. 4369 Sayılı Kanun’la Gelir Vergisi Kanun’un’un 86. maddesinde yapılan değişiklikle gelir “Tevkif suretiyle vergilendirilmiş ücretlerden” ibaret ise beyanname verilmeyecek beyanname verilse dahi bu gelirler beyannameye dahil edilmeyecektir. Çalışanların iade olarak aldıkları sigorta primleri tevkif yoluyla vergilendirilmemiş ücret olduğundan bu gelirlerin yıllık beyannameye konu edilmesi bize göre en doğru yaklaşım tarzı olarak gözükmektedir.
Tavanı aşan miktarda sigorta ödemekten peşinen kurtulmak için (genellikle grup içi şirketlerde) bordronun sadece bir firma tarafından yapılması ve işçilik bedelinin diğer firmalara fatura edilmesi uygulamasına da rastlanmaktadır.
Konuya ilişkin Maliye Bakanlığınca verilen bir Özelge’de (4) ücretlilerin yalnız bir tanesinden kesilen sigorta primlerinin vergi matrahından indirilmesi bu işverenden alınan belgenin öteki işverenlere ibrazı suretiyle işverenlerden alınan ücretlerden kesilen sigorta primlerinin ücretin vergi matrahından indirilmemesi öngörülmüştür. Uygulamanın bu şekilde benimsenmemesi halinde Gelir Vergisi Kanunu’nun 95/3. maddesi uyarınca ilgili vergi dairesine yıllık beyanname ile bildirilmesinin mümkün olabileceği ifade edilmiştir.
Öncelikle işverenler tarafından durumun kendilerine verilen belgeler üzerine re’sen dikkate alınabilmesi SSK’ya aykırıdır. Öte yandan yukarıda ifade edildiği üzere hukuki ve teknik olanaksızlık bu primlerin işveren bünyesinde dikkate alınmasını engellemektedir.
Diğer taraftan GVK’nın 95. maddesi “Tevkifata Tabi Olmayan Ücretler” başlığını taşımakta ve bu maddenin 3. fıkrası Maliye Bakanlığına yıllık beyanname ile bildirilecek ücretlere ilişkin yetki vermektedir. Ancak bu yetkinin özelge bazında değil genel olarak kullanılabileceğini ve 95. maddenin içeriği gereği, Kanun’un düzenleniş maksadının bu türden ödemeleri amaçlamadığı düşünülmektedir. Ne olursa olsun sonuç olarak gelinen nokta iade prim tutarlarının yıllık beyanname ile beyan edilmesi gereğidir. Bakanlığın da iade prim tutarlarının vergi dışı kalmasını arzulamadığı anlaşılmaktadır.
Konunun diğer bir boyutu da sigortalıya iade edilen prim tutarlarının işveren bünyesinde gider yazılmış olmasıdır. Sigortalının yasal tavanı aşan tutardaki primlerini iade alması işveren bünyesinde gerçekleşen gideri etkilememektedir. Çünkü; işveren bu tutarı ücret olarak ödemiş ve kazancından indirim konusu yapabilme imkanını elde etmiştir. Prim iadeleri işverenin gider kaydını etkilememektedir. Ancak Sosyal Sigortalar Kurumu tarafından yapılan iadelerin üzerindeki vergi yükünü Maliye Bakanlığı finanse etmiş olmaktadır. Maliye İdaresinin iade edilen prim tutarları üzerinde vergi aramasının haklı diğer bir nedeni de bu husus olarak düşünülebilir.
VI- SONUÇ
SSK’ya yasal tavan üzerinden ödenen prim tutarlarını aşan SSK primlerinin (ve aynı esaslara tabi olan işsizlik sigortası primlerinin), iadesine ilişkin düzenleme çok eski tarihlerden beri yürürlükte olup ilgili Genelge kapsamında çalışanlara iadeler yapılmaktadır.
Dileğimiz işverenler açısından da yasal tavan tutarını aşan ödemelerde iadenin mümkün kılınmasına ilişkin kanuni düzenlemenin yapılmasıdır.
Ayrıca çalışanlara iade edilen prim tutarlarının ileride cezalı tarhiyatla karşılaşılmaması açısından yıllık gelir vergisi beyanına konu edilmesi gerekir.
Fakat asıl yapılması gereken, tavanı aşacak şekilde sigorta primi ödemesinin, baştan önlenmesidir. Bu yapıldığı takdirde, işçinin ve Sosyal Sigortalar Kurumu’nun iade ile uğraşmasına gerek kalmayacağı gibi, vergi sorunu çıkmayacak ve tavanı aşan işveren paylarının haksız yere SSK’da kalması sorunu da ortadan kalkmış olacaktır. Tavanı aşan SSK primlerinin baştan önlenmesi ise, sanıldığı kadar zor değildir. Yeter ki bu fikir kabul edilsin.
* SSK Genel Müdürlüğü, Sigorta Müfettişi
** Başdenetçi (DENET YMM A.Ş.)
(1) SSK Genel Müdürlüğü’nün 06.03.1970 tarih ve 1276 Sayılı Genelgesi
(2) 08.09.1999 tarih ve 23810 Sayılı Resmi Gazete’de yayımlanmıştır.
(3) 21.05.2000 tarih ve 24055 Sayılı Resmi Gazete’de yayımlanmıştır.
(4) M.B.’nin 22.08.1990 tarih ve GVK/2-2128 Sayılı Özelgesi

mrb ben filiz ssk"da 736 gün yatmış pirimim war emeklilikden vageçmek istiyorm yatırılmış pirimimi geri almak istiyorm bu mümkünmüdür yardım ederseniz cok sevinirim... TşK

Alamazsınız.
gerli almalar bazı koşullarda özel sigortalarda olmaktadır.