TEK DÜZEN SİSTEMİNDE BORÇLANMALI İTHALAT İŞLEMLERİ

Nusret KURDOĞLU
S.M.M.M.

aaa) Oluşan maliyetin hemen hesaplanması gerekirse;
------------- ../../199. ------------
156 01 268 AKR./$ 5000/ X FİRMASI 175.000.000
35000 TL. kur X $ 5000 mal
bedeli tahakkuku
320 X01 X FİRMASI/ SATICILAR 175.000.000
268 Akr. $ 5000 Trnsf.Tahakkuku
------------- ../../199. ------------
153 TİCARİ MALLAR 225.000.000
268 Akr. $ 5000 Geçici Devri

156 01 268 AKR./$ 5000/ X FİRMASI 225.000.000
Ticari Mallar Hs.na devir
------------- ------------

Daha sonra aynı dönemde mal bedelinin 37.000 TL. kur üzerinden transferinin yapıldığını kabul edersek;
------------- ../../199. ------------

153 TİCARİ MALLAR 10.000.000
268 Akr. $ 5000 Trans.Kur F.
320 X01 X FİRMASI/ SATICILAR 175.000.000
$ 5000 Transferi

102 BANKALAR 185.000.000
$ 5000x37000 Kur/Transferi
------------- ------------

bbb) Oluşan maliyetin hemen hesaplanması önemli değilse;

Bu durumda, ithalat maliyeti, ithalatla ilgili tüm işlemlerin bitim tarihinde ortaya çıkacaktır.

Yine gümrükten çekiliş tarihinde, 156 01 hesabın bakiyesinin 50.000.000 TL. olduğunu ve mal bedelinin 37.000 TL. kur üzerinden transferinin yapıldığını kabul edersek;
------------- ../../199. ------------
156 01 268 AKR./$ 5000/ X FİRMASI 185.000.000
$ 5000 Transferi

102 BANKALAR 185.000.000
$ 5000x37000 Kur/Transferi
------------- ../../199. ------------
153 TİCARİ MALLAR 235.000.000
268 Akr. $ 5000 Devri

156 01 268 AKR./$ 5000/ X FİRMASI 235.000.000
Ticari Mallar Hs.na devir
------------- ------------


a) İthalata konu malın gümrükten çekilişi ile transferin yapılışı farklı dönemlerde ise:


Bu tür ithalatta çokça görülen bir olay da, mal bedelinin transfer edilmesinin, malın gümrükten çekildiği yılda yapılmak yerine, bir sonraki yıla kalmasıdır. Bu durum genellikle, yılın son 4-5 ayında açılan dosyalarda ortaya çıkar.


İthalatla ilgili yapılması gereken tüm ödemeler yapılmış, mal depoya getirilmiş, hatta tamamı veya bir kısmı satılmış ya da üretimde kullanılmıştır. Bilanço tarihinde, satılan malın maliyeti, üretim maliyeti ve elde kalan mal varsa, stok maliyetinin saptanması gereklidir. Ama ithalatın transferi henüz yapılmamıştır. Dolayısıyla kesin maliyet belirlenememektedir. İşte bu durumda yapılacak iş, yıl sonu itibariyle transfer borcunu değerleyip, elde edilen tutarla o ithalatın maliyetini saptamaktır. Bu değerleme için, ertesi yıl başında VUK Genel Tebliği ile (Biten yılın son günü itibariyle) yayımlanan döviz kurları esas alınır ve bu kur ile döviz borcunun çarpılması sonucu borcun TL. karşılığı bulunur. Yapılan bu değerleme sonucunda TL. olarak elde edilen borç tutarı "156" hesabın borcuna ve "320" hesapta satıcının (ihracatçı) alacağına kaydedilir. Böylece o ithalatın transfer dahil toplam maliyeti belirlenmiş olur. Bu şekilde elde edilen bu toplam maliyet, "156" hesabın alacağına, getirilen malzeme ilk madde ise, "150" hesabın, ticari mal ise "153" hesabın borcuna kaydedilir. Böylece ithalat hesabı kapatılarak ertesi yıla devredilmez.


Ertesi yıl transfer yapıldığında da, meydana gelecek olan kur farkı, "780- Finansman Giderleri" hesabına borç kaydedilir. (Bu tutar, transferin aynı dönemde yapılması halinde maliyete katılıyordu.) (Kur farkı tutarının zaman zaman "656- Kambiyo Zararları" hesabına alındığı görülmektedir. Bunun nedeni, bu hesabın açıklaması dikkatle incelenmediğinden parantez içindeki "Borçlanma ile ilgili kur farkları bu hesaba alınmaz, finansman gideri olarak muhasebeleştirilir" bölümünün gözden kaçırılmasıdır.)


Örnek:


Borçlanmalı ithalat yoluyla 268 ref. no.lu dosya ile $ 5000 tutarlı ticari mal, X firmasından getirtilmiştir. Mal gümrükten çekilmiş ve depoya alınmıştır. Transfer ertesi yıla bırakılmış, transfer hariç yapılan ödemeler toplamı 50.000.000 TL’na ulaşmış ve ödemelerin yapıldığı tarihlerde kayda alınmıştır. (Transfer tarihindeki banka kuru: 35000 TL. dır. Yıl sonu döviz kurları için yayımlanan VUK. Genel Tebliğinde de USD Kuru 38.687 TL. olarak ilan edilmiştir.)


Kullanılan hesap, "156 01- 268 Akr./$ 5000/ X Firması" hesabıdır.)


Bu durumda, gümrükten çekiliş tarihinde, 156 01 hesabın bakiyesi 50.000.000 TL’dır.


Bu işlemde de iki olasılık vardır;


aa) Oluşan maliyet hemen gerekli ise yapılacak kayıtlar;


Gümrükten çekildiği tarihte;
------------- ../../199. ------------
156 01 268 AKR./$ 5000/ X FİRMASI 175.000.000
35000 TL. kurX $ 5000 mal
bedeli tahakkuku

320 X01 X FİRMASI/ SATICILAR 175.000.000
268 Akr. $ 5000 Trnsf.Tahakkuku

------------- ../../199. ------------
153 TİCARİ MALLAR 225.000.000
268 Akr. $ 5000 Geçici Devri

156 01 268 AKR./$ 5000/ X FİRMASI 225.000.000
Ticari Mallar Hs.na devir
------------- ------------

Yıl sonunda ise;


Gümrükten çekiliş tarihinde işlem yapılan kur ile VUK. Genel Tebliğinde ilan edilen kur arasındaki fark, maliyete alınarak, Satılan Ticari Mal Maliyeti veya kalan stok değerlemesinde göz önüne alınması sağlanmış olacaktır. (Tahakkukun yapıldığı kur 35.000 TL. ile, 31.12 için V.U.K. Genel Tebliğinde ilan edilen 38.687 TL. kur arasındaki fark $ 5000X 3.687 = 18.435.000 TL. olduğuna göre)
------------- 31/12/199. ------------
153 TİCARİ MALLAR 18.435.000
268 Akr. $ 5000x3687 Kur Farkı

320 X01 X FİRMASI/ SATICILAR 18.435.000
268 Akr. $ 5000x3687
Yıl Sonu Kur F.
------------- ------------


Ertesi yıl içinde, transfer yapıldığında oluşan kur farkı ise, maliyete değil, doğrudan "780- Finansman Giderleri" hesabına kaydedilmelidir.


bb) İthalat maliyetinin hesaplanması yıl sonuna kaldığında yapılacak kayıtlar;


Örneğimizdeki ithalata konu malın gümrükten çekilmesi sırasında her hangi bir hesaplama yapılmadığını ve yıl sonuna gelindiğini düşünelim. (Ki uygulamada genellikle bu durum geçerli olmaktadır.) Yıl sonunda;
- Mal satıldıysa, satılan mal maliyetinin,
- Mal stokta duruyorsa stok maliyetinin
- Malın bir kısmı satılıp, bir kısmı stokta kaldıysa, her ikisinin de hesaplanması gerekir.
Bunların yanı sıra, henüz transfer borcu durduğuna göre, bilançoda bu borcun 31.12 tarihindeki reel değeriyle yer alması gerekir.


Bütün bunların sağlanması için, transferi yapılmadığı halde, ithalat hesabının kapatılması gerekir. Bunun için yine V.U.K. Genel Tebliğinde ilan edilen döviz kuru esas alınacaktır.
Yıl sonunda yapılacak kayıt:
------------- 31/12/199. ------------
156 01 268 AKR./$ 5000/ X FİRMASI 193.435.000
V.U.K. Teb.deki kur (38687)ile
$ 5000 mal bedeli değerlemesi

320 X01 X FİRMASI/ SATICILAR 193.435.000
268 Akr. $ 5000x38687
Trnsf.Borcu Tahakkuku

------------- 31/12/199. ------------
153 TİCARİ MALLAR 243.435.000
268 Akr. $ 5000 Devri

156 01 268 AKR./$ 5000/ X FİRMASI 243.435.000
Ticari Mallar Hs.na devir
------------- ------------


Ertesi yıl, mal bedelinin 39.000 TL. kur üzerinden transfer edildiğini düşünelim. Oluşan kur farkı, artık maliyete katılmayacak, doğrudan "780- FİNANSMAN GİDERLERİ" hesabına kaydedilecektir.

Yapılacak kayıt;
------------- 31/12/199. ------------
320 X01 X FİRMASI/ SATICILAR 193.435.000
268 Akr. $ 5000x38687 Tranf.

780 0? FİNANSMAN GİDERLERİ 1.565.000
$ 5000, 39000-38687 Trnsf.
Kur Farkı

102 BANKALAR 195.000.000
$ 5000x39000 Kur/Transferi
------------- ------------
şeklinde olmalıdır.


b) İthalata konu mal dönem içinde gümrükten çekilmediyse:


Eğer bir takım ödemeler yapıldığı halde mal ya da malzeme gümrükten çekilmemiş olursa, doğallıkla hesap mevcut kalanı ile aktifte bir sonraki yıla devredecektir.

A) 159 hesapta izlenecek ithalat dosyaları:


Söz ithalat hesaplarının işleyişinden açılmışken, Peşin Ödemeli İthalat işlemlerine de kısaca değinmekte yarar vardır.

Yukarıda, "giriş" bölümünde de değinildiği gibi, stoklar için sipariş edilen mallara yönelik olarak ödenen avanslar "159- VERİLEN SİPARİŞ AVANSLARI" hesabında izlenir. Bu hesabın borcuyla, diğer stok hesaplarının borç toplamı, stoklar için bağlanan fon toplamını verir. Bu hesap, yurt içinden ya da yurt dışından satın alınmak üzere siparişe bağlanan stoklarla ilgili olarak yapılan avans ödemelerinin izlendiği hesap olup, yapılan ödemeler tutarı bu hesaba borç kaydedilir. Daha sonra yurt içinden sipariş edilen mal gelip, Satıcılar Hesabı alacaklandığında, avans hesabındaki tutar, Satıcılar hesabının borcuna devredilir.


Transferi peşin olarak sipariş sırasında yapılan "Vesaik Mukabili İthalatlar"la ilgili işlemler de, "156" hesapta izlenmesi önerilen "Borçlanmalı İthalatlar" dan farklı olarak, bu hesapta izlenmelidir. Bu tür ithalat işlemlerinin "Borçlanmalı İthalat" türünden farkı, mal bedeli peşin peşin transfer edildiği için mal ya da malzeme gümrükten çekildiğinde tüm işlemlerin tamamlanmasıdır.


Dolayısıyla "159" hesap, yurt içi ve yurt dışı sipariş avanslarının tümünü kapsamalıdır.


(MSU) Tebliği ile getirilen ve dikkat edilmesi gereken en büyük yeniliklerden biri de bu hesabın işletilmesi gerekliliğidir. Tebliğ öncesi doğrudan doğruya "Satıcı Cari Hesabı"na borç olarak yazılması olası avans ödemeleri, artık önce bu hesaba kaydedilecek, mal alımı gerçekleştikten sonra hesabın mahsubu yapılacaktır. Doğallıkla belge düzeni ve muhasebeye düzenli bilgi akışı açısından bir takım sorunlar doğacaktır. Bu sorunlar da zaman içinde çözümlenmelidir.


Alt Hesap Önerileri:


Hesap, kapsamı gereği önce iki alt hesaba ayrılmalıdır.

159- VERİLEN SİPARİŞ AVANSLARI

159 01- VERİLEN YURT İÇİ SİPARİŞ AVANSLARI

159 02- VERİLEN YURT DIŞI SİPARİŞ AVANSLARI


Daha sonra, "159 01- Verilen Yurt İçi Sipariş Avanslar" hesabı, satıcı işletme bazında, "159 02- Verilen Yurt Dışı Sipariş Avansları" ise ithalat dosyası bazında bölümlenmelidir. 159 02 hesabın altında açılacak hesapların isimlendirilmesinde de "156" hesabın açıklamalarında belirtilen hususların göz önünde tutulması yararlı olacaktır.


(Not: Bu yazı, ilk kez 1995 yılında hazırlanmıştır. Sonradan bir takım düzeltmeler yapılmışsa da, rakamlar üzerinde değişiklik yapılmamıştır. Bu nedenle, kullanılan kur değerleri o tarihteki değerleri yansıtmaktadır.)