TMS-23 BORÇLANMA MALİYETLERİNİN MUHASEBESİ-II(!)



Yazar: SüleymanYÜKÇÜ(*)

M.YılmazİÇERLİ(**)

GülşahUĞURLUEL(***)

KAYNAK : Yaklaşım Dergisi/ Mayıs 2008 / Sayı: 185



VII- AKTİFLEŞTİRME ORANI

Bir işletmenin genel amaçlı olarak borçlandığı fonların bir kısmının, bir özellikli varlığın finansmanı için kullanıldığı durumlarda; aktifleştirilebilecek borçlanma maliyeti tutarı, ilgili varlığa ilişkin yapılan harcamalara uygulanacak bir aktifleştirme oranı yardımı ile belirlenir. Bu aktifleştirme oranı, özellikli varlık alımına yönelik yapılmış borçlanmalar hariç olmak üzere, işletmenin ilgili dönem süresince mevcut tüm borçlarına ilişkin borçlanma maliyetlerinin ağırlıklı ortalamasıdır. Bir dönem boyunca aktifleştirilen borçlanma maliyetlerinin tutarı, ilgili dönem boyunca oluşan borçlanma maliyetleri tutarını aşamaz.

Bazı durumlarda borçlanma maliyetlerinin ağırlıklı ortalaması hesaplanırken hem ana ortaklık hem de bağlı ortaklıkların borçlanma tutarları dikkate alınır. Diğer durumlarda, bağlı ortaklıkların her birinin kendi borçlanmalarına ilişkin ağırlıklı ortalama borçlanma maliyetini kullanmaları daha uygundur (TMS 23).

Örnek: Bir şarap üretim işletmesinin dönem içinde kullanmış olduğu kredi toplamı 2.000,00 YTL’dir. Üzümlerin satın alınması için 200,00 YTL’lik, 2 yıl bekletilmesi ve şarapların şişelenmesi için 1.000,00 YTL’lik harcama yapılmıştır. Ayrıca işletme yurt dışından Whitewine marka şarap ithal etmekte ve Türkiye’de satmaktadır. Bunun için yapılan harcama tutarı ise 300,00 YTL’dir. Dönem sonunda kullanılan krediye ilişkin 150,00 YTL faiz tahakkuk etmiştir.


Aktifleştirilmiş Finansman Gideri ise şöyle hesaplanabilir;

Aktiflendirilmiş Finansman Gideri = Toplam Finansman Gideri x Aktifleştirme Oranı

Aktiflendirilmiş Finansman Gideri = 150,00 YTL x 0,80

Aktiflendirilmiş Finansman Gideri = 120,00 YTL

Kullanılan kredinin 120,00 YTL’si aktifleştirilebilir.

Örnek: Doyuran Konserve A.Ş. bir üretim tesisi inşa etmek için 83.000,00 YTL harcama yapmıştır. Üretim tesisi özellikli varlık niteliğindedir, özellikli varlık ile ilgili borçlanma maliyetlerinin aktifleştirilmesine karar verilmiştir. İşletme 20x7 döneminde üretim tesisinin finansmanı için çeşitli vadelerde krediler kullanmıştır. Bu kredilere ilişkin bilgiler aşağıdaki gibidir;


Tutar
Faiz Oranı

X Bankası
50.000,00 YTL
% 30

Y Bankası
30.000,00 YTL
% 20


Borçlanma Maliyetlerinin Ağırlıklı Ortalaması = [(50.000,00 YTL´0,30) + (30.000,00 YTL´0,20)] /(50.000,00 YTL + 30.000,00 YTL) = 21.000,00 YTL / 80.000,00 YTL = 0,26

Borçlanma maliyetlerinden pay alacak ortalama harcama tutarı = 80.000,00 YTL / 2 = 40.000,00 YTL

Aktifleştirilecek Borçlanma Tutarı = 40.000,00 ´ 0,26 = 10.400,00 YTL

VIII- AKTİFLEŞTİRME SINIRI

Özellikli varlıklarla ilgili olarak aktifleştirilen borçlanma maliyetlerinin toplam tutarı, o dönemde bu varlıklar için yüklenilen borçlanma maliyetlerinin tutarını aşamaz.

Örnek: İşletme bir dönemde toplam 81.000,00 YTL borçlanma maliyetine katlanmıştır. Kullanılan kredilerin tümü bir üretim tesisi için kullanılmış olsa bile üretim tesisinin maliyetine ancak 81.000,00 YTL’lik borçlanma maliyeti yüklenebilir. Daha fazla bir borçlanma maliyeti yüklenmemelidir.

Örnek: Bir işletme bir enerji üretim santrali inşa etmek için bir dönemde 7.000,00 YTL harcama yapmıştır. Dönem sonunda yapılan bu harcama tutarının 500,00 YTL’si faize dayalı olmayan ticari borçlardan oluşmaktadır. Bu enerji santrali bu standarda göre özellikli varlık niteliğindedir ve işletme yönetimi bu özellikli varlık ile ilgili borçlanma maliyetlerini aktifleştirmeye karar vermiştir(1).

İşletme ilgili dönemde genel amaçlı olmak üzere aşağıdaki borçlanmaları yapmıştır;

Banka Kredileri 1.000,00 YTL : % 95

Banka Kredileri 2.000,00 YTL : % 97

Tahvil İhracı 3.500,00 YTL : % 99


Borçlanma Maliyetlerinin Ağırlıklı Ortalaması @ % 98

Borçlanma Maliyetlerinden Pay Alacak Ortalama Harcama Tutarı = 6.500,00 YTL / 2 = 3.250,00 YTL

Borçlanma maliyetlerinden pay alacak ortalama harcama tutarının hesabında, toplam harcama tutarı olan 7.000,00 YTL’den faize dayalı olmayan ve henüz ödenmemiş 500,00 YTL ticari borçlar düşülmüştür.

Bulunan 6.500,00 YTL’nin dönem içinde ortaya çıkan ve döneme yaygın olarak yapılan harcamalardan oluştuğu ve bu harcamaların dönemin bütün günlerine eşit biçimde dağılmış olduğu varsayılarak ortalaması alınmıştır.

Aktifleştirilecek Borçlanma Maliyetleri Tutarı = 3.250,00 YTL x 0,98 = 3.185,00 YTL.

Bu örneğe ilişkin olarak, işletmenin tahvil ihraç etmemiş olduğu varsayıldığında; aktifleştirilebilecek borçlanma maliyetlerinin hesabı aşağıdaki gibi olacaktır.

Borçlanma Maliyetlerinin Ağırlıklı Ortalaması @ % 96,3

Borçlanma Maliyetlerinden Pay Alacak Ortalama Harcama Tutarı = 6.500,00 YTL / 2 = 3.250,00 YTL

Aktifleştirilecek Borçlanma Maliyetleri Tutarı = (3.250,00 YTL x 0,963) = 3.129,75 YTL

Borçlanma Maliyetlerinin Toplam Tutarı = (1.000,00 YTL x 0,95) + (2.000,00 YTL x 0,97) = 2.890,00 YTL

Aktifleştirilecek borçlanma maliyetleri tutarı 3.129,75 YTL olmasına rağmen, aynı muhasebe döneminde borçlanma maliyetlerinin toplam tutarı olan 2.890,00 YTL’yi aştığı için, aktifleştirilebilecek en fazla borçlanma maliyeti 2.890,00 YTL’dir.

Özellikli Varlığın Defter Değerinin Geri Kazanılabilir Tutarını Aşan Kısmı

Özellikli varlığın kayıtlı değerinin veya beklenen nihai maliyetinin, varlığın geri kazanılabilir tutarı veya net gerçekleşebilir değeri geçmesi halinde kayıtlı değer diğer TMS’ye uygun olarak azaltılır veya tamamen kayıtlardan silinir.

Örnek: İşletme yeni aldığı ofis binasını yeniden dekore etmek istemektedir ve bunun için kredi kullanmıştır. Bina 2006 yılında alınmıştır. Binanın maliyeti 250.000 YTL’lik faiz gideri ile birlikte 800.000,00 YTL’dir. Varlığın net satış fiyatı, 700.000,00 YTL, kullanım değeri ise 750.000,00 YTL’dir.

Varlığın geri kazanılabilir değeri 750.000,00 YTL’dir. Bu durumda varlığın maliyeti bu tutarı aşmamalıdır. Finansman maliyetinin tümünün eklenmesi ile varlığın değeri 800.000,00 YTL olmakta ve bu tutar geri kazanılabilir değeri aşmaktadır. İşletme varlığın değerini kullanım değeri olan 750.000,00 YTL’ye düşürmelidir.

IX- AKTİFLEŞTİRMENİN BAŞLAMASI

Özellikli varlıklara ilişkin borçlanma maliyetlerinin aktifleştirilmesine aktifleştirme koşullarının sağlandığı tarihte başlanır. Aşağıdaki koşulların varlığı durumunda borçlanma maliyeti aktifleştirilir;

· İşletme, varlık için harcama yaptığında,

· Borçlanma maliyetleri oluştuğunda,

· İşletme, ilgili varlığın amaçlanan kullanıma veya satışa hazır duruma getirilmesi için gerekli işlemlere başladığında.

Yalnızca; nakit ödeme, diğer varlıkların transferi veya faiz içeren yükümlülüklerin üstlenilmesi özellikli varlığa ilişkin harcama olarak kabul edilir. Yapılan harcamalardan, söz konusu varlıkla ilgili olarak tahsil edilen hakedişler ve Devlet teşvikleri düşülür.

Bir varlığın amaçlanan kullanıma veya satışa hazır duruma getirilmesi için gerekli işlemler, ilgili varlığın fiziksel olarak inşa edilmesi ile sınırlı değildir. Bu işlemler, söz konusu varlıkla ilgili fiziksel inşaatın başlamasından önceki, gerekli izinlerin alınması gibi teknik ve idari faaliyetleri de içerir. Ancak bu tür işlemler, varlığın durumunu değiştiren herhangi bir üretim veya gelişme olmaksızın varlığın elde tutulmasını kapsamaz. Örneğin; bir arazinin inşaata hazır duruma getirilmesine ilişkin işlemler sırasında oluşan borçlanma maliyetleri, arazinin geliştirilmesi ile ilgili çalışmaların yapıldığı dönem boyunca aktifleştirilir. Ancak bina yapımı amacıyla alınan bir arazinin, herhangi bir gelişme olmaksızın elde tutulması sırasında oluşan borçlanma maliyetleri aktifleştirilemez.

Örnek: Bir inşaat işletmesi bir sahil kasabasında 2000 yılında villalar inşa edip satmak amacıyla 10 dönüm arsa almıştır. Arsanın alımı için bankadan kredi çekilmiştir. Arsa alımı ile ilgili krediler 2002 yılına kadar ödenmiş ve bu krediler için toplam 4.000,00 YTL faize katlanılmıştır.

İşletme 2004 yılında inşaata başlama kararı almıştır. Haziran 2006 tarihinde projeler tamamlanmış ve satış ofisi oluşturulmuştur. Villaların temelden satışı için gerekli satış kampanyalarına başlanmıştır. Bu arada A bankasına başvurularak, villaların temelini atmak için 700.000,00 YTL kredi kullanımı için anlaşılmıştır.

Kredi, bankaya 15 gün önce haber vermek üzere istenilen zamanda kullanılabilecektir. Çekilmiş olmasına rağmen hesapta bekleyen paralar ise günlük olarak ters repo yapılacaktır. 2006 yılı sonunda kullanılan krediler için 9.000,00 YTL faiz gideri, 300,00 YTL faiz geliri tahakkuk etmiştir(2).

İstenen: 4.000,00 YTL’lik finansman giderinin aktifleştirilip aktifleştirilmeyeceğine karar veriniz.

Çözüm: İşletme arsayı üzerinde villa yapmak amacıyla satın almıştır. Kredinin kullanıldığı 2000-2002 yılları arasında villa inşasına yönelik bir faaliyette bulunulmamıştır. Bu bakımdan 2000-2002 dönemine ait 4.000,00 YTL faizi aktifleştirmesi mümkün değildir.

İşletme 2006 yılında villa inşasına ilişkin faaliyetlere başlamıştır. Dolayısıyla bu güne ilişkin 9.000,00 YTL’lik faizi aktifleştirebilecektir. Bu tutardan ilgili kredi nedeniyle elde edilen 300,00 YTL’lik faiz geliri indirilecektir. İşletmenin bu döneme ilişkin aktifleştireceği tutar 8.700,00 YTL olacaktır.

–––––––––––––––––/–––––––––––––––––

780 FİNANSMAN GİDERLERİ
9.000,00


400 BANKA KREDİLERİ

9.000,00

–––––––––––––––––/–––––––––––––––––

258 YAPILMAKTA OLAN YATIRIMLAR
9.000,00


781 FİNANSMAN GİDERLERİ YANSITMA HS.

9.000,00

–––––––––––––––––/–––––––––––––––––

642 FAİZ GELİRLERİ
300,00


258 YAPILMAKTA OLAN YATIRIMLAR

300,00

–––––––––––––––––/–––––––––––––––––


X- AKTİFLEŞTİRMEYE ARA VERME

Borçlanma maliyetleri, bir varlığın amaçlanan kullanıma veya satışa hazır duruma getirilmesi için gerekli işlemlerin yapılmasına uzun süreli ara verildiği bir dönemde oluşabilir. Bu tür maliyetler kısmen tamamlanmış varlıkların elde tutulmasından kaynaklanan maliyetler olup aktifleştirilmeleri mümkün değildir. Ancak, önemli teknik ve idari çalışmalara devam edildiği bir dönemde veya işlemlerdeki gecikmenin varlığın amaçlandığı şekilde kullanımı veya satışa hazır hale getirilmesi için gerekli olan işlemlerin kaçınılmaz bir parçası olması durumlarında borçlanma maliyetlerinin aktifleştirilmesine devam edilir. Örneğin; bir stok kaleminin olgunlaşması için ihtiyaç duyulan ek süre boyunca veya yüksek su seviyesinin alışılagelmiş bir olay olduğu coğrafi bir bölgede yapılmakta olan köprünün inşaatının yüksek su seviyesi nedeniyle gecikmeye uğradığı ek sürelerde borçlanma maliyetlerinin aktifleştirilmesine devam edilir (TMS 23).

Örneğin; “Scotch Whisky” İskoçya’ da üretilen, şişelenen ve en az 3 yıl meşe fıçılarında dinlendirilen viskilerdir. Bu durumda ürünün olgunlaşması için 3 yıl gerekmektedir. Bu dönem içinde oluşacak borçlanma maliyetleri aktifleştirilebilir. Whisky üretiminde aktifleştirilmeye ara verilme zamanı viskilerin meşe fıçılarında beklemeye alındığı zamandır.

Örnek: Demir Yapı A.Ş. Mavişehir’de 200 dairelik 5 blok halinde bir site yapmaktadır. 2007 yılının Aralık ayındaki yoğun yağış nedeniyle zeminde su seviyesi aşırı yükselmiştir. Bu nedenle inşaata 3 ay ara verilmiştir. Bu süre içinde bankadan daha önce alınmış krediye ilişkin 1.200,00 YTL faiz tahakkuk etmiştir. Ayrıca işçilerin ücretleri de ödenmeye devam edilmiştir. İnşaatta 20 işçi çalışmakta ve aylık 1.000,00 YTL ücret almaktadırlar.

· Faiz tahakkukunun kaydı:

–––––––––––––––––/–––––––––––––––––

780 FİNANSMAN GİDERLERİ
1.200,00


400 BANKA KREDİLERİ

1.200,00

–––––––––––––––––/–––––––––––––––––

258 YAPILMAKTA OLAN YATIRIMLAR
1.200,00


781 FİNANSMAN GİD. YANSITMA HS.

1.200,00

–––––––––––––––––/–––––––––––––––––


· İşçi ücretlerinin tahakkuku:

–––––––––––––––––/–––––––––––––––––

720 DİREKT İŞÇİLİK GİDERLERİ
60.000,00


360 ÖDENECEK VERGİ VE FONL.



361 ÖDENECEK SOSYAL GÜVENLİK

KESİNTİLERİ

60.000,00

335 PERSONELE BORÇLAR



–––––––––––––––––/–––––––––––––––––


X- AKTİFLEŞTİRMENİN SONA ERMESİ

Özellikli bir varlığın amaçlandığı şekilde kullanıma veya satışa hazır hale getirilmesi için gerekli faaliyetlerin bütünüyle tamamlanması durumunda borçlanma maliyetlerinin aktifleştirilmesine son verilir (TMS 23).

Özellikli bir varlığa ilişkin gerekli fiziki inşanın tamamlanması durumunda o varlığın kullanıma veya satışa hazır hale geldiği kabul edilir (Dekorasyon veya benzeri işlemler, inşanın tamamlanmadığı anlamına gelmez).

Bir özellikli varlığın yapımının parçalar halinde tamamlandığı ve diğer parçaların yapımı devam ederken her bir parçanın kullanılabildiği durumlarda; belli bir parçanın amaçlanan kullanıma veya satışa hazır duruma getirilmesi için gerekli tüm işlemler tamamlandığında, ilgili parçaya ilişkin borçlanma maliyetlerinin aktifleştirilmesine son verilir.

Her biri bağımsız olarak kullanılabilen birkaç binadan oluşan bir iş merkezi, diğer bölümlerde inşaat devam ederken her bir bölümü ayrı olarak kullanılabilen özellikli bir varlığa örnek teşkil eder.

Çelik fabrikası gibi aynı tesisin farklı bölümlerinde birbirini takip eden çeşitli süreçler içeren bir endüstriyel tesis de, herhangi bir parçasının kullanılabilmesi için bütünüyle tamamlanması gereken bir özellikli varlığa örnektir.

Örnek: İnşaat firması, 3 blok şeklinde 60 dairelik yüzme havuzlu bir sitenin inşaatına başlamıştır. Daireler 2004 yılında tamamlanarak oturuma açılmıştır. Ancak, yüzme havuzunun inşaatı 2005 yılında tamamlanabilmiştir. İşletme 2003 yılında kullandığı banka kredisini 2005 yılında kapatmıştır. 2003 yılında 4.000,00 YTL, 2004 yılında 6.000,00 YTL, 2005 yılında 1.000,00 YTL faiz ödemesi yapılmıştır.

İstenen: Faiz giderlerinin yatırılan inşaat maliyetleri ile ilişkilendirilmesi istenmektedir.

Çözüm: İşletme 2003 ve 2004 yılında gerçekleşen faiz giderlerini tüm sitenin inşa maliyetine dahil edecektir. 2005 yılındaki 1.000,00 YTL’lik faiz giderini ise sadece yüzme havuzu maliyeti ile ilişkilendirebilecektir.

A- FİNANSAL TABLO DİPNOTLARINDA AÇIKLANACAK BİLGİLER

· Borçlanma maliyetlerine ilişkin uygulanan muhasebe politikaları,

· İlgili dönem boyunca aktifleştirilen borçlanma maliyetlerinin tutarı

· Aktifleştirilebilecek borçlanma maliyetleri tutarının belirlenmesinde kullanılan aktifleştirme oranı olarak sayılabilir.

B- BORÇLANMA MALİYETLERİ YÖNÜNDEN ÜLKEMİZDEKİ VERGİ MEVZUATI VE UYGULAMALARI

Ülkemizdeki vergi mevzuat ve uygulamalarında söz konusu borçlanma maliyetleri aşağıdaki şekilde yer almaktadır:

· Vergi Usul Kanunu (VUK)’nda maddi duran varlıklara ve stoklara ilişkin borçlanma maliyetlerinin ne şekilde muhasebeleştirileceğine ilişkin düzenlemeler VUK’un 163 ve 238 sayılı Tebliğleri ile yapılmıştır.

· 163 sayılı VUK Tebliği’ne göre; Kuruluş (yatırım) dönemine ait faiz giderlerinin maddi duran varlıkların maliyetine eklenmesi zorunludur. Yani, duran varlığın aktifleştirildiği hesap dönemi sonuna kadar ödenmek veya tahakkuk etmek suretiyle kesinleşen faiz giderleri duran varlığın maliyetine eklenmek zorundadır.

· Yatırım aktifleştirildikten sonra işletme dönemine ait yatırım ile ilgili faiz giderleri ise, içinde bulunulan yılda doğrudan gider yazılabileceği gibi maddi duran varlıkların maliyetine de eklenebilmektedir.

· Aynı düzenlemeler kur farkları için de geçerlidir.

· 238 sayılı VUK Tebliği’ne göre ise; stokların elde edilmesi ve aktifleştirilmesi tarihine kadar oluşan borçlanma maliyetleri stok maliyetlerinin bir unsuru olarak muhasebeleştirilmesi zorunludur.

· Stokların aktifleştirilme tarihinden sonraki döneme ilişkin borçlanma maliyetlerine ilişkin ise doğrudan gider yazılabileceği gibi stokların maliyetine de eklenebilmektedir.

· Aynı düzenlemeler kur farkları için de geçerlidir.

C- BORÇLANMA MALİYETLERİ YÖNÜNDEN ÜLKEMİZDEKİ MEVZUAT İLE STANDART HÜKÜMLERİNİN KARŞILAŞTIRILMASI

Ülkemizdeki mevcut mevzuat ve uygulamalar ile standart hükümlerinin borçlanma maliyetleri açısından karşılaştırılması şu şekilde yapılabilir:

· Vergi Usul Kanunu’na göre; Maddi duran varlıkların satın alındığı yıla ilişkin borçlanma maliyetleri aktifleştirilirken, sonraki yıllarda aktifleştirme veya giderleştirme işletmenin tercihine bırakılmıştır.

· Standarda göre ise işletme özellikli varlık kapsamında değerlendirip aktifleştirilmesine karar verdiği borçlanma maliyetlerini tüm özellikli varlıklarına uygulamalı ve aktifleştirmenin sona ermesi koşulları sağlanıncaya kadar da borçlanma maliyetlerini giderleştirememektedir.

XII- SONUÇ

Kamuya açıklanan bilgilerin doğru, güvenilir ve karşılaştırılabilir nitelikte olması gerekir. Bu nedenle TMS’ye işlerlik kazandırılmalıdır. Bunu sağlamak için hazırlanan standartlardan birisi de Borçlanma Maliyetleri Standardı’dır. Standartta özellikli varlıklar tek tek açıklanmakta ve borçlanma maliyetleri ile ilişkisi ele alınmaktadır. Borçlanma maliyetleri, alternatif yöntemde, işletmelerin yabancı kaynak kullanımları nedeniyle ortaya çıkmakta ve özellikli varlığın maliyetine yüklenmektedir. Böylece işletme ile ilgili taraflara daha sağlıklı bilgiler verilmektedir.



--------------------------------------------------------------------------------

(*) Prof. Dr., Dokuz Eylül Ünv., İİBF

(**) Yrd. Doç. Dr., Aksaray Ünv., İİBF

(***) Araş. Gör., Dokuz Eylül Ünv., İİBF

(!) Yazının I. Bölümü İçin tıklayınız...

(1) Cemal İBİŞ, “Borçlanma Maliyetlerinin Muhasebeleştirilmesi”, Muhasebe Bilim Dünyası Dergisi, Cilt:3, Sayı: 4, Aralık 2004, s. 7

(2) Remzi ÖRTEN - Hasan KAVAL - Aydın KARAPINAR, Türkiye Muhasebe-Finansal Raporlama Standartları, Gazi Kitapevi, Mart 2007